بنابراين ؛ نيّت را به تبع آنكه اطاعت انسان از خدا به خاطر ذات مقدّس او باشد ، يا سود و منفعت شخصى مشروع و يا غير مشروع هدف باشد ، به نيّت حسنه ، يا معمولى و يا سيّئه ، توصيف مىشود . اين تشريع و قانون‌گذارى با اين فرض است كه اراده به وسيلهء يك مبدأ واحد حكم كند كه آن مبدأ ممكن است درست باشد و يا نادرست ، ولى نمىتوانيم امكان نظرى اين يگانگى و فرد بودن مبدأ را انكار كنيم ولى كمترين چيزى كه براى ما گفتنش امكان دارد ، اين است كه آن بسيار نادر است . بيشترين حالات وارده همان حالتى است كه عوامل و اسباب فراوانى براى تصميم‌گيرى ما درگيرند ، بنابراين ؛ به پيروى از اصول قرآنى ، ارزش اخلاقى براى يك تصميم معيّنى كه مجموعه‌اى از انگيزه‌ها در آن دخالت دارند ، چه مىتواند باشد ؟ بايد نخست نصوصى را كه قبلا ذكر كرديم « 1 » ، به ياد آوريم ، و آنچه را كه قرآن مجيد نه تنها آنها را نمىستايد ، بلكه با شدّت از ما مىخواهد كه دلى خالص از تأثير دنيا و هواهاى مخصوص دنيوى داشته باشيم ؛ دلى كه از خداى عزّ و جلّ براى اعمال خويش تنها او را بخواهد ، و اين مجموع شرايطى است كه صفت « خضوع خالص » با آن متّحد و متّفق است ، و همان چيزى است كه خداى تعالى در آن باره فرموده است ، وجود انسان روى زمين براى هيچ‌چيز نيست ، مگر براى همان چيز « 2 » . به راستى شخص براى يافتن مدلول واقعى اين اقوال مردّد مىماند ، زيرا اين اقوال به ما مىگويند : چه‌بسا هدف در نهايت بت‌پرستى احمقانه‌اى است كه پاره‌اى از مخلوقات را داخل در هدف بندگى در عمل عبادى نمايند و آن چيزى است كه به‌طور قطع به دنبال نزديكى اين انحراف دقيق ارادى پيش نمىآيد ، كه در اختلاط انگيزه‌هاى اطاعت خدا تجسّم پيدا كند ! و ما از اين پرسش جواب مىدهيم كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم باوجود اين‌كه نخستين مفسّر قرآن بود ، از نصوص ياد شده به‌طور مشخّص به معناى كامل و شامل چنين فهميده است و نيز شرايطى كه

--> ( 1 ) - ر ك به صفحات قبل ( 2 ب ) . ( 2 ) - اشاره به ( ذاريات / 56 ) دارد : « وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ . » : من جنّ و انس را نيافريدم ، جز براى اين‌كه عبادتم كنند .